In de komende drie edities van Kampen in Zicht duiken Zalkkenner Klaas Jan van Gelder en verslaggever Robert van den Belt in de geschiedenis van de Watersnoodramp van 1926, een watersnoodramp die dit jaar 100 jaar geleden plaatsvond. Een gebeurtenis die dichtbij ligt. Er wordt vaak gesproken over de Watersnoodramp van 1953, maar 100 jaar geleden kreeg de IJsseldelta bij Kampen te maken met hoogwater.

door: Robert van den Belt De dijk brak door. Het dorp Zalk kwam onder water te staan. Door onderzoek in onder andere Stadsarchief Kampen en contact met het Noord-Veluws Archief worden verschillende persoonlijke verhalen verteld. In deze editie duiken we in het persoonlijke verhaal van Klaas Jan zelf, waarbij hij vertelt waar zijn interesse voor deze gebeurtenis vandaan komt.

Aan de keukentafel

Het dorp Zalk. Een levendig dorp aan de IJssel. Er gebeurt altijd wel iets en de mensen zijn vaak op straat te vinden om met de hond te lopen, een praatje te maken of even bij iemand op de koffie te gaan. Vandaag rijd ik via Kampen naar Klaas Jan. We kennen elkaar al een aantal jaar. Onze gemeenschappelijke deler is lokale geschiedenis. Bij het huis van Klaas-Jan aangekomen, staat zijn hond mij al op te wachten. Afwachtend en snuffelend kijkt ze mij aan, wanneer ik haar een aai geef. Aan de keukentafel raken we in gesprek over het wel en wee in de omgeving. Klaas Jan, bakker van beroep, zet de koffie op tafel en we delen samen een stukje appeltaart. We raken in gesprek over momenten van hoogwater bij de rivier de IJssel. We blikken terug naar 2023, waarin de IJssel tijdens de kerstperiode sinds twaalf jaar zijn hoogste waterstand bereikte, en in gedachten zien we de uiterwaarden opgeslokt door het rivierwater.

Bij de dijkwacht

In het gesprek begint Klaas Jan al snel over de hoogwaterstand in de maanden januari en februari van 1995. Vanaf dat moment komt hij via een kameraad bij de dijkwacht terecht. Klaas Jan vertelt er meer over: “In die periode werd er vanuit de dijkwacht haastig gezocht naar dijkwachters. Er was een groep van ongeveer vijftien tot twintig dijkwachters. Maar er was hoogwater voorspeld en er werd 24-uursbewaking afgekondigd. Een kameraad van mij vroeg mij of ik wilde meehelpen. Dat zag ik wel zitten. Er werden shiften van vier uur gedraaid. Ik heb toen een nachtshift gelopen. Het was nog wel spannend, want we liepen bij het Schoenmakersslootje en je hoorde daar gewoon een puls. Die stak een eindje boven de grond uit en daar stroomde het water uit. Buitendijks was er veel water en dat liep zo de sloot in.”

Dijkwacht in tegenwoordige tijd

In die periode was het dorpshuis nog het centrale punt om te starten met de routine van de dijkwacht. Vandaaruit is er in de afgelopen jaren een boel veranderd en is het meer gecentraliseerd. De traditie van de gehaktbal blijft in ere. Tegenwoordig lopen de dijkwachters echter niet meer vanaf Zalk naar gemaal Adsum richting De Zande.

Alleen in de richting van de Gelderse grens wordt de wacht voortgezet, tot aan gemaal Antlia.

Via het raam de boot in

Naast dat Klaas Jan al meer dan dertig jaar dijkwachter is, kent de Watersnoodramp van 1926 voor hem ook een persoonlijk verhaal. Zijn opa en oma, A. van Gelder en N. van Gelder-van den Brink, beter bekend als Toon en Nies van Gelder, zijn met elkaar in beraad over de vorderingen van het wassende water. Klaas-Jan vertelt er meer over: “Opa en oma woonden in het Zalkerbos. Op woensdagavond zei opa tegen oma Nies: ‘We houden het hier niet droog. Je moet naar het dorp toe.’ Mijn overgrootvader woonde naast de molen in een huis. Toen heeft opa woensdag, tegen het einde van de middag, zijn vrouw en drie kinderen van vier, twee en één jaar oud naar mijn overgrootvader gebracht. Zelf ging hij terug naar de boerderij, waar zijn zwager die veehandelaar van beroep was hem hielp. Donderdag was het redelijk rustig. In de avond begon het te waaien. Vrijdagmorgen wilden ze rond 8.00 uur gaan melken. Toen was de dijk gebroken. Ze hoorden de kerklokken. Het water kwam in de richting van het Zalkerbroek en rondom het dorp. Op takkenbossen naar de stal. Naar de koeien op de vlonders. En via het raam de boot in. Deze gebeurtenis was door mijn opa bespaard gebleven voor zijn vrouw en kinderen. Ook al had mijn oma er heel veel moeite mee dat opa niet bij haar was gebleven.”

Een Smaragden huwelijk

Klaas Jan laat een krantenartikel zien waarop oma Van Gelder in Zalkerdracht staat afgebeeld en opa in een net herenpak. Ze blikken met de journalist terug op hun

55-jarig jubileum, een smaragden huwelijk. “Mijn opa en oma leerden elkaar kennen op de boerderij van de familie Dokter. Hier werkten ze allebei en werden verliefd. Later verhuisden ze voor twee jaar naar een landgoed in Oldebroek, waar opa aan het werk ging als arbeider. Uiteindelijk vertrokken ze terug naar Zalk. Ze kregen de kans om als zelfstandig boer aan het werk te gaan in het Zalkerbos. In die jaren kregen ze veel te maken met hoogwater en moesten ze geregeld in de boot stappen. De Watersnoodramp van 1926 liet hen nooit los.”

Help! Zalk Verzuipt

Dat geldt ook voor Klaas Jan, want op 10 januari van dit jaar werd de watersnoodramp nagespeeld onder de naam Help! Zalk Verzuipt, uitgevoerd door Toneelgroep Zalk en enkele dorpsbewoners. De scripts waren geschreven door theatermaker Mariëlle Koster. Ook Klaas Jan speelde in de verhalenwandeling de situatie na die zijn opa en oma 100 jaar geleden hadden meegemaakt. Klaas Jan: “Een verhalenwandeling bestaande uit tien scènes. Samen met dorpsbewoners en de toneelvereniging speelden we verschillende situaties uit. Iemand had bij Dorpsbelangen gevraagd: ‘Gaan we hier iets mee doen?’ Van het één kwam het ander. Het klopte ook precies; het weer was net zo. Dat gevoel om het na te spelen. Het zal vast niet helemaal hetzelfde zijn geweest, maar dichterbij kun je het niet meemaken.”

Volgende editie

In de volgende edities kijken we of we nog dichter bij de situatie van 1926 kunnen komen. Wat ging er aan de hoge waterstand vooraf en wie was verantwoordelijk voor de kwaliteit van de dijk? Hoe beleefden andere dorpsbewoners de watersnoodramp en wat gebeurde er met de evacuees?